By Selin Arslan 
Kimyasal maddeler, yalnızca laboratuvarların ya da kimya fabrikalarının konusu değildir. Bir temizlik malzemesi, bir boya, bir yapıştırıcı, bir çözücü ya da bir dezenfektan; neredeyse her işyerinde bulunur ve doğru yönetilmediğinde ciddi sağlık sorunlarına, yangına ve patlamaya yol açabilir. Kimyasal güvenliğin özü, hangi maddeyle çalışıldığını bilmek, onu doğru saklamak ve maruziyeti en aza indirmektir. Bu yazı, işyerinde kimyasal madde güvenliğini güvenlik bilgi formundan etiketlemeye, depolamadan dökülme müdahalesine kadar bütün yönleriyle ele alıyor.
Kimyasal tehlikeler, işyerindeki risk türlerinden biridir; tehlikelerin bütününü işyeri tehlikeleri başlığında ele aldık. Burada özel olarak kimyasal maddelere odaklanıyoruz.
İşyerinde kimyasal nerede bulunur?
Çoğu işveren “bizde kimyasal yok” diye düşünür; oysa kimyasal maddeler sanılandan çok daha yaygındır. Yer temizleyiciler, çamaşır suyu, kireç çözücüler, boyalar, tinerler, yapıştırıcılar, yağ gidericiler, dezenfektanlar ve baskı mürekkepleri günlük olarak kullanılan kimyasallardır. Üretim yapan işyerlerinde bu liste asitlere, çözücülere, kaynak dumanlarına ve sayısız hammaddeye uzanır.
Bu yaygınlık, kimyasal güvenliğin neredeyse her işyerini ilgilendirdiğini gösterir. Bir kafede kullanılan endüstriyel bulaşık deterjanı da, bir kuaförde kullanılan saç boyası da kimyasal maddedir ve uygun kullanılmadığında zarar verebilir. Bu yüzden ilk adım, işyerinde hangi kimyasalların bulunduğunu eksiksiz biçimde belirlemek ve listelemektir; var olduğu bilinmeyen bir tehlikeyle mücadele edilemez.
Kimyasal madde nasıl zarar verir?
Kimyasal maddelerin vücuda zarar vermesinin üç temel yolu vardır. Birincisi solunumdur: havaya karışan buhar, gaz, toz ve duman solunarak akciğerlere ve oradan kana geçer; bu, en sık ve en sinsi maruziyet yoludur. İkincisi cilt temasıdır: bazı kimyasallar deride yanık ve tahrişe yol açarken, bazıları ciltten emilerek sistemik zarar verir. Üçüncüsü ise yutmadır; çoğu zaman kirli ellerle yemek yeme ya da kimyasalın gıdaya bulaşması yoluyla gerçekleşir.
Kimyasalların etkisi ani ya da uzun vadeli olabilir. Bir asidin sıçraması anında yanık yaratırken, düşük düzeyde ama sürekli bir maruziyet yıllar içinde kronik hastalıklara, hatta kansere yol açabilir. Bu nedenle kimyasal güvenlik, yalnızca büyük kazaları değil, sessizce biriken uzun vadeli maruziyeti de önlemeyi hedefler. Çoğu çalışanın “bana bir şey olmuyor” dediği düşük düzeyli günlük temas, asıl üzerinde durulması gereken sinsi risktir; çünkü etkisi ortaya çıktığında çoğu zaman geri dönüşü zordur.
Güvenlik bilgi formu: kimyasalın kimlik kartı
Her tehlikeli kimyasalın bir güvenlik bilgi formu vardır; bu form, maddenin kimlik kartı gibidir ve onu güvenle kullanmak için gereken her bilgiyi içerir. Güvenlik bilgi formu, belirlenmiş bir düzende ve on altı ana başlık altında hazırlanır. Bu başlıklar; maddenin tanımını, tehlikelerini, içeriğini, ilk yardım önlemlerini, yangınla mücadele yöntemlerini, dökülme durumunda yapılacakları, güvenli kullanım ve depolama koşullarını, maruziyet kontrolünü ve kişisel korunmayı kapsar.
İşveren, kullandığı her tehlikeli kimyasalın güncel güvenlik bilgi formunu tedarikçiden temin etmeli, çalışanların erişebileceği bir yerde bulundurmalı ve içeriğini onlara anlatmalıdır. Form bir klasörde saklanmak için değil, kullanılmak içindir: bir madde sıçradığında ilk yardımın nasıl yapılacağı, bir yangında hangi söndürücünün kullanılacağı bu formda yazar. Bu yüzden güvenlik bilgi formu, kimyasal güvenliğin başlangıç noktasıdır.
Etiketler ve piktogramlar: bakıp anlamak
Güvenlik bilgi formu ayrıntılı bilgiyi verirken, etiket o bilgiyi bir bakışta özetler. Kimyasal kapların üzerindeki etiketlerde, maddenin tehlikesini gösteren standart uyarı işaretleri bulunur. Eşkenar dörtgen içindeki kırmızı çerçeveli piktogramlar; maddenin alev alıcı, aşındırıcı, zehirli, tahriş edici, çevreye zararlı ya da patlayıcı olup olmadığını gösterir. Bu işaretler evrenseldir ve dil bilmeden de anlaşılabilir.
Etiketlerin okunması ve ciddiye alınması, kimyasal güvenliğin günlük pratiğidir. En tehlikeli durumlardan biri, kimyasalın orijinal kabından alınıp etiketsiz bir şişeye (örneğin bir su şişesine) aktarılmasıdır; bu, hem yanlış kullanıma hem de yanlışlıkla içilmeye yol açan ölümcül bir hatadır. Bu nedenle her kabın doğru ve okunaklı biçimde etiketlenmesi, etiketsiz hiçbir kabın kullanılmaması temel kuraldır. Bir kimyasal başka bir kaba aktarıldığında, yeni kabın da aynı tehlike bilgileriyle etiketlenmesi gerekir; “nasılsa ne olduğunu biliyorum” yaklaşımı, o kabı kullanacak bir başkası için ölümcül olabilir. Silinmiş ya da okunmaz hale gelmiş etiketler de zaman kaybetmeden yenilenmelidir.
Doğru depolama
Kimyasalların nasıl saklandığı, en az nasıl kullanıldığı kadar önemlidir. Depolamada ilk kural ayrıştırmadır: birbiriyle tepkimeye girebilecek kimyasallar (örneğin asitlerle bazlar ya da yükseltgenlerle yanıcılar) ayrı yerlerde tutulmalıdır; çünkü yan yana duran iki uyumsuz madde, kazara karıştığında tehlikeli gaz açığa çıkarabilir ya da tutuşabilir. Depolama alanının iyi havalandırılması, buhar birikmesini önler.
Dökülmelere karşı önlem de depolamanın parçasıdır: sıvı kimyasalların altına dökülmeyi toplayacak küvetler ya da bariyerler konması, küçük bir sızıntının yayılmasını engeller. Kimyasallar ayrıca ısı kaynaklarından, doğrudan güneş ışığından ve gıdalardan uzakta tutulmalıdır. Düzenli, etiketli ve ayrıştırılmış bir depolama, hem kazaları önler hem de acil bir durumda doğru maddeye hızla ulaşmayı sağlar.
Dökülme ve sızıntıya müdahale
En dikkatli işyerinde bile bir dökülme yaşanabilir; önemli olan, bu ana hazırlıklı olmaktır. Her işyerinde, kullanılan kimyasallara uygun bir dökülme müdahale düzeni bulunmalıdır. Bu düzen; dökülen maddeyi sınırlamak ve emmek için uygun malzemeleri, müdahale edecek kişinin kullanacağı koruyucu donanımı ve atığın güvenli biçimde toplanmasını kapsar. Müdahale yöntemi maddeye göre değişir; bu bilgi, ilgili güvenlik bilgi formunda yer alır.
Büyük ya da tehlikeli bir dökülmede ise kahramanlık değil, doğru karar gerekir: alanı boşaltmak, havalandırmayı sağlamak ve gerektiğinde profesyonel yardım çağırmak. Bu senaryoların önceden planlanması, işyerinin acil durum hazırlığının bir parçasıdır; konuyu acil durum planı başlığında ele aldık. Hazırlıksız bir müdahale, dökülmenin kendisinden daha tehlikeli olabilir.
Parlayıcı ve patlayıcı maddeler
Kimyasalların bir bölümü, sağlığa zararlı olmanın ötesinde yangın ve patlama riski taşır. Tinerler, çözücüler, bazı yapıştırıcılar ve yakıtlar küçük bir kıvılcımla tutuşabilir. Bu maddelerle çalışılan ortamlarda, ateş ve kıvılcım kaynaklarının uzak tutulması, statik elektrik birikmesinin önlenmesi ve uygun havalandırmanın sağlanması hayatidir. Parlayıcı buharların havayla belirli oranlarda karışması, patlayıcı bir ortam yaratabilir.
Bu ortamlarda elektrik güvenliği ile kimyasal güvenlik iç içe geçer; kıvılcım çıkarmayan ekipman kullanımı ve topraklama özel önem kazanır. Bu yönüyle parlayıcı kimyasalların bulunduğu işyerleri, standart önlemlerin ötesinde ek tedbirler gerektirir ve bu tedbirler işyerinin risk değerlendirmesiyle belirlenir. Bu alanlarda sigara içilmesinin kesin yasaklanması, açık alev gerektiren işlerin yalnızca izinle yapılması ve yangın söndürücülerin erişilebilir olması, basit ama hayati önlemlerdir.
Korunmanın sırası ve maruziyetin ölçülmesi
Kimyasal maruziyetine karşı korunma da diğer tehlikelerde olduğu gibi belirli bir sıra izler. Önce tehlikeli kimyasalın daha az tehlikeli bir maddeyle değiştirilmesi denenir. Bu mümkün değilse, sürecin kapalı hale getirilmesi ya da yerel havalandırmayla buharların kaynağında uzaklaştırılması gibi mühendislik önlemleri uygulanır. Çalışma yöntemi ve süresi düzenlenir. En son aşamada ise uygun filtreli maske, kimyasala dayanıklı eldiven ve gözlük gibi kişisel koruyucu donanım devreye girer; bu donanımların seçimini kişisel koruyucu donanım başlığında ele aldık.
Bu önlemlerin yeterli olup olmadığını anlamanın tek yolu ölçmektir. Havadaki kimyasal madde ve buhar düzeyinin ölçülmesi, maruziyetin sınır değerlerin altında kalıp kalmadığını gösterir ve hangi ek önlemin gerektiğini belirler. Bu ölçümleri işyeri ortam ölçümleri başlığında ayrıntılı anlattık. Ölçülmeyen bir maruziyet, kontrol altında olduğu yalnızca varsayılan bir risktir.
Eğitim ve işverenin yükümlülükleri
Kimyasal güvenliğin en kritik halkalarından biri eğitimdir. Çalışanlar, kullandıkları kimyasalların tehlikelerini, etiketleri ve güvenlik bilgi formlarını nasıl okuyacaklarını, doğru kullanım ve depolama kurallarını ve bir kaza anında ne yapacaklarını bilmelidir. Bu bilgi, çalışanlara verilen iş sağlığı ve güvenliği eğitiminin bir parçasıdır.
İşverenin yükümlülükleri ise zincirin tamamını kapsar: işyerindeki kimyasalları belirlemek, risk değerlendirmesi yapmak, güvenlik bilgi formlarını temin edip erişilebilir kılmak, uygun depolama ve havalandırmayı sağlamak, koruyucu donanımı ücretsiz vermek, eğitim sunmak ve maruziyeti gerektiğinde ölçtürmek. Bu yükümlülükleri bütünsel olarak işveren İSG yükümlülükleri başlığında ele aldık. Mümkün olan en güvenli yaklaşım ise daima tehlikeli kimyasalı, daha az tehlikeli bir alternatifle değiştirmektir.
Kimyasal atıkların yönetimi
Kimyasal güvenlik, maddenin kullanımıyla bitmez; kullanım sonrası ortaya çıkan atıkların yönetimi de bu sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. Boşalan kimyasal kapları, kullanılmış çözücüler, kirlenmiş bezler ve filtreler gelişigüzel atılmamalı, türlerine göre ayrı ve uygun kaplarda toplanmalıdır. Boş görünen bir kimyasal kabı bile içinde kalıntı ve tehlikeli buhar barındırabileceği için sıradan çöp gibi değerlendirilmemelidir.
Tehlikeli atıkların ilgili mevzuata uygun biçimde, yetkili kuruluşlar aracılığıyla bertaraf edilmesi gerekir. Yanlış atık yönetimi hem çalışan sağlığı hem de çevre açısından risk yaratır; ayrıca uyumsuzluk halinde yaptırım doğurur. Atık kimyasalların birbirine karışmasının da tıpkı depolamada olduğu gibi tehlikeli tepkimelere yol açabileceği unutulmamalıdır. Düzenli bir atık yönetimi, kimyasal güvenliğin görünmeyen ama önemli bir halkasıdır.
Kimyasallarla çalışanlarda sağlık gözetimi
Kimyasallara maruz kalan çalışanların sağlığının düzenli izlenmesi, uzun vadeli etkileri erken yakalamanın tek yoludur. Birçok kimyasalın etkisi yıllar içinde, sessizce gelişir; düzenli sağlık muayeneleri ve ilgili tetkikler, bu etkilerin henüz geri dönülebilir aşamadayken fark edilmesini sağlar. Hangi tetkiklerin gerektiği, maruz kalınan kimyasala ve ortam ölçüm sonuçlarına göre belirlenir.
Bu nedenle kimyasal güvenlik, ortam ölçümleri ve sağlık gözetimiyle bir bütün oluşturur: ölçüm maruziyetin düzeyini gösterir, sağlık gözetimi ise bu maruziyetin çalışan üzerindeki etkisini izler. Bu sürecin nasıl yürütüldüğünü periyodik sağlık muayenesi başlığında ele aldık. Kimyasallarla çalışan bir işyerinde sağlık gözetimini ihmal etmek, tehlikeyi görmezden gelmekle eştir.
En sık yapılan hatalar
- Etiketsiz kaba aktarmak: Kimyasalı su şişesi gibi etiketsiz kaplara koymak, yanlış kullanım ve zehirlenmeye yol açar.
- Uyumsuz kimyasalları bir arada tutmak: Birbiriyle tepkimeye girebilecek maddeleri yan yana depolamak.
- Güvenlik bilgi formunu okumamak: Formu bir klasöre kaldırıp hiç bakmamak; oysa ilk yardım ve müdahale bilgisi oradadır.
- Yetersiz havalandırma: Kapalı ortamda buhar biriktiren bir kullanım.
- Yanlış ya da hiç koruyucu donanım: Kimyasala uygun olmayan eldiven ya da maske kullanmak.
Sık sorulan sorular
Temizlik malzemeleri de kimyasal madde sayılır mı?
Evet. Çamaşır suyu, kireç çözücü ve birçok temizlik ürünü tehlikeli kimyasaldır; özellikle birbirine karıştırıldığında zehirli gaz açığa çıkarabilir. Bu yüzden onlar da kimyasal güvenlik kapsamındadır ve etiketlerindeki uyarılar ciddiye alınmalıdır.
Güvenlik bilgi formunu nereden bulurum?
Güvenlik bilgi formunu, kimyasalı satın aldığınız tedarikçiden temin edersiniz. Tedarikçi, ürünle birlikte güncel formu sağlamakla yükümlüdür; siz de bunu çalışanların erişebileceği bir yerde bulundurmalısınız. Formun Türkçe ve güncel olması, ayrıca maddenin içeriği değiştiğinde yenilenmesi de önemlidir.
İki temizlik ürününü karıştırmak neden tehlikeli?
Bazı ürünlerin (örneğin çamaşır suyu ile asitli kireç çözücülerin) karışması, solunduğunda ölümcül olabilen zehirli gazlar açığa çıkarır. Bu yüzden kimyasallar asla gelişigüzel karıştırılmamalı ve etiket uyarılarına uyulmalıdır.
Kimyasal maruziyetini nasıl kontrol ederim?
Havadaki kimyasal düzeyini ölçtürerek. Ortam ölçümleri, maruziyetin sınır değerlerin altında olup olmadığını gösterir ve alınan önlemlerin yeterliliğini doğrular.
Daha az tehlikeli bir kimyasala geçmek mümkün mü?
Çoğu zaman evet ve bu, korunmanın en etkili yoludur. Tehlikeli bir çözücünün ya da temizleyicinin yerine aynı işi gören daha az zararlı bir alternatif kullanmak (ikame), riski kaynağında ortadan kaldırır. Donanım ve havalandırmadan önce her zaman bu seçenek değerlendirilmelidir.
Çalışanların kimyasalları tanıması için ne yapmalıyım?
Kullanılan her kimyasalın tehlikelerini, etiketini ve güvenlik bilgi formunu çalışanlara anlatan bir eğitim vermelisiniz. Çalışan, elindeki maddenin ne olduğunu ve yanlış kullanıldığında ne olacağını bilmeden güvenli çalışamaz.
Sonuç
Kimyasal madde güvenliği, görünüşte zararsız ürünlerin bile ciddi tehlikeler taşıyabileceğini kabul etmekle başlar. İşyerindeki kimyasalları belirlemek, her biri için güvenlik bilgi formunu edinmek, etiketleri doğru okumak, uyumsuz maddeleri ayrı ve havalandırılan alanlarda depolamak, dökülmelere hazırlıklı olmak, maruziyeti ölçmek ve çalışanları eğitmek; kimyasal kaynaklı kazaların ve hastalıkların büyük bölümünü önler. Kimyasallar, doğru bilgi ve doğru önlemle güvenle kullanılabilir; tehlikeli olan kimyasalın kendisi değil, çoğu zaman onu tanımadan kullanmaktır. Her işyerinin kendi kimyasal envanterini çıkarması, bu tanımanın ilk ve en somut adımıdır; ne ile çalıştığını bilen bir işletme, onu güvenle yönetmenin de yarısını başarmış demektir.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacı taşır; işyerinizdeki kimyasalların yönetimi ve güncel mevzuat için görevlendirdiğiniz iş güvenliği uzmanından ve gerektiğinde bir kimyager ya da kimya mühendisinden profesyonel destek almanız gerekir. Bilgi Dairesi bağımsız bir bilgi platformudur ve bu yazı sponsorlu içerik değildir.